İSTANBUL-NURULLAH SARI(YSM) - İran’da yüksek enflasyon ile hayat pahalılığına yönelik öfkeyle başlayan ve ülke geneline yayılan protestolar 18’inci gününe girdi.
Tahran’da dükkân sahipleriyle başlayan gösteriler Tahran Büyük Çarşı'nın siyasete olan etkisini de bir kez daha gündeme getirdi.
1979 Devrimi’ne giden süreçte de aktif bir role sahip olan Tahran Büyük Çarşı, devrimden bu yana görülen en sert şiddet dalgalarından birine evrilen protestolarda da önemli bir konuma sahip.
Financial Times'ın haberine göre, İran’daki 1979 Devrimi’ne giden süreçte, başkentteki Tahran Büyük Çarşısı’nın tüccarları kritik bir karar aldı.
Yüzyıllardır ülkenin ticari gücünün kalbi olan çarşının esnafı, Pehlevi monarşisine duydukları hoşnutsuzluk ve Batı tarzı büyük mağazaların yükselişine ilişkin endişelerle devrimcilerin safına geçti, maddi destek sağlayarak sarıklı din adamlarının iktidara gelmesine ve İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasına katkı sundu.
Yarım asır sonra yeniden siyasetin merkezinde
Aradan neredeyse yarım asır geçtikten sonra Büyük Çarşı, bu kez esnafın bizzat şekillenmesine katkı verdiği sisteme yönelik en büyük iç meydan okumaya dönüşen protestoların başlangıç noktalarından biri oldu. Ekonomik sıkıntılara tepki olarak geçen ay Tahran’da dükkân sahipleriyle başlayan gösteriler, kısa sürede tarihi pazarda yoğunlaştı. Dar ve kemerli sokaklarda “diktatöre ölüm” ve “özgürlük” sloganları yankılanırken, göstericilerle çevik kuvvet polisleri karşı karşıya geldi.
Yaşanan olaylar nedeniyle çok sayıda dükkân kepenk kapatmak zorunda kaldı. Ülkenin farklı kentlerindeki çarşılarda da kısa süreli grevler düzenlendi. Protestolar, rejime karşı kitlesel gösterilere ve devrimden bu yana görülen en sert şiddet dalgalarından birine evrildi.
Bugün Büyük Çarşı’nın siyasi etkisi, rejimle bağlantılı büyük holdinglerin gerisinde kalsa da, çarşıdaki protestolar esnafın sembolik gücünü bir kez daha hatırlattı. İsmini vermek istemeyen bir çarşı çalışanı, “Esnaf yorgun ama ayağa kalktığında insanlar adaletsizliğe karşı cesaret buluyor. Bu da çarşının hâlâ ne kadar önemli olduğunu gösteriyor” dedi.
Ekonomik kriz esnafı vurdu
Yaklaşık 100 hektarlık bir alana yayılan ve on binlerce dükkânı barındıran Büyük Çarşı’da altın ve bakırdan giyim ve gıdaya kadar her türlü ürün satılıyor. Ancak tüccarlara göre, yıllardır süren ABD yaptırımları, ekonomik kötü yönetim ve haziranda İsrail’le yaşanan 12 günlük savaşın da etkisiyle derinleşen ekonomik kriz, ticareti neredeyse imkânsız hale getirdi.
Ulusal para birimi riyal, haziran ayındaki çatışmalardan bu yana yaklaşık yüzde 40 değer kaybetti. Aralık ayında enflasyon yüzde 40’ın üzerine çıktı. Çarşıda ithal ev aletleri satan Naser, son haftalarda yaşanan çatışmalar nedeniyle dükkânını kapattığını söyledi. Bunun siyasi değil, ekonomik bir zorunluluk olduğunu vurgulayan Naser, riyaldeki sert dalgalanmanın ticareti sürdürülemez hale getirdiğini belirtti. “Elimdeki malları satarsam yeniden stok yapamam” dedi.
Son günlerde gösteriler durulurken, çarşı Çarşamba günü sıkı güvenlik önlemleri altında yeniden açıldı. Bölge genelinde çevik kuvvet konuşlandırıldı, zırhlı araçlar yerleştirildi. Küresel piyasa fiyatlarına anlık erişime ihtiyaç duyan kuyumcuların bulunduğu bazı bölümler kapalı kalırken, diğer dükkânlar alışılmadık derecede sakin bir ortamda faaliyet gösterdi.
Ekonomik güç el değiştirdi
İran siyasetinde yaklaşık dört asırdır etkili olan Büyük Çarşı, 1891-92’deki Tütün Protestosu’nda da Şii ulema ile birlikte İngiliz şirketine verilen imtiyaza karşı dükkânlarını kapatarak Kaçar monarşisini geri adım atmaya zorlamıştı. Bugün ise alışveriş merkezlerinin yükselişiyle ekonomik güç, büyük ölçüde devlete bağlı holdinglere ve inşaat, enerji ile tüketim sektörlerinde geniş imparatorluklar kuran İran Devrim Muhafızları gibi kurumlara kaymış durumda.
Financial Times'a konuşan reformist analist Saeed Laylaz, “Siyasi liderler çarşının merdivenlerini tırmandıktan sonra o merdiveni tekmeledi” diyerek, esnafın artık siyaseti etkileyecek mali güce sahip olmadığını savundu.
Buna rağmen İran yönetimi, tüccarları açıkça hedef almaktan kaçınıyor. Gösterilerde çok sayıda kişi gözaltına alınsa da, dükkân sahiplerinin tutuklandığına dair doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor. Yetkililer, esnafın ekonomik şikâyetlerinin meşru olduğunu vurguluyor.
İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, bu ayın başında çarşı esnafını “sisteme en sadık kesim” olarak nitelemiş ve döviz dalgalanmalarından “haklı olarak endişe duyduklarını” söylemişti.
Ancak iç ve dış gerilimlerin kesişmesi tabloyu karmaşıklaştırıyor. ABD Başkanı Donald Trump, protestocuları savunmak için müdahale tehdidini yineleyerek “yardım yolda” mesajı verdi. Tahran ise olası bir Amerikan saldırısına misilleme yapacağını açıkladı.
Bu belirsizlik ortamı, hem çarşı içinde hem de dışında küçük esnafı endişelendiriyor. Gıda ticareti yapan bir esnaf, “Çoğu dükkân sahibi güvensizlikten korkuyor. Dolar kuru dalgalandığında fiyat sistemi çöküyor, varlıklarınız bir anda yarı yarıya eriyor,” dedi. Aynı esnaf, “Bir zamanlar çarşı o kadar zengindi ki çalışanlar birkaç yıl sonra dükkân ve ev alabiliyordu. Şimdi ise esnaf bile geçinmekte zorlanıyor. Bu kadar zayıflamış bir çarşı nasıl yeni bir devrime öncülük edebilir?” sözleriyle mevcut durumu özetledi.
YSM HABER MERKEZİ
