İSTANBUL-NURULLAH SARI(YSM) - İran’da 28 Aralık’ta hayat pahalılığına tepki olarak başlayan ve kısa sürede hükümet karşıtı protestolara dönüşen gösteriler sürerken, ABD merkezli sivil toplum örgütü İran İnsan Hakları Aktivistleri (HRA), protestolarda hayatını kaybedenlerin sayısının en az 646’ya, gözaltına alınanların sayısının ise 10 bin 721’e yükseldiğini duyurdu.
HRA’ya göre ölenler arasında 505 protestocu (9’u çocuk), 133 asker ve kolluk personeli, 7 protestolara katılmayan sivil ve 1 savcı bulunuyor; ayrıca yüzlerce ölüm kaydının doğrulama sürecinde olduğu bildiriliyor.
HRA, protestoların 187 şehirde 606 noktaya yayıldığını, buna karşın iletişimin ciddi biçimde kısıtlandığını belirtti. Bağımsız doğrulama ihtiyacı, ülkedeki internet kesintileri nedeniyle daha da zorlaşıyor; uluslararası internet izleme kuruluşları, İran’da kesintinin 100 saati aşan bir düzeye ulaştığına dikkat çekiyor.
Tahran: Diyalog var ama tehditle olmaz
İran yönetimi protestoların seyrine ilişkin “kontrol altında” mesajı verirken, dış cephede söylem sertleşiyor. Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, ABD’ye “askeri seçeneği test etmek isterse İran’ın hazır olduğu” uyarısını yaparken, aynı zamanda nükleer müzakerelere kapının açık olduğunu ancak bunun “tehdit ve dayatma olmadan” yürütülmesi gerektiğini söyledi.
İran tarafı, protestolardaki şiddetin “dış destekli unsurlar” tarafından tırmandırıldığı iddiasını da tekrarlıyor. Buna karşın sahadan gelen tanıklıklar ve hak örgütlerinin derlemeleri, güvenlik güçlerinin sert müdahalesinin can kaybında belirleyici olduğu yönündeki değerlendirmeleri güçlendiriyor.
Washington: Askerî seçenek ve yeni ekonomik baskı
ABD Başkanı Donald Trump, İran yönetiminin protestolara yaklaşımı nedeniyle “çok güçlü seçenekler” üzerinde çalıştıklarını söyleyerek askeri ihtimali dışlamadı. Aynı çizgide, Trump bu kez ekonomik baskıyı genişleten bir adım daha atarak, “İran ile iş yapan ülkelere ABD ile ticarette yüzde 25 tarife” uygulanacağını açıkladı.
Bu hamle, İran’la ticareti bulunan ülkeleri de dolaylı biçimde baskı altına alabilecek bir araç olarak yorumlanıyor. Trump yönetimi, bir yandan nükleer dosya için görüşme sinyali verirken, diğer yandan sahadaki şiddet devam ederse “daha sert adımların” devreye girebileceği mesajını veriyor.
Krizin ekseni: Ekonomi, sokak ve nükleer dosya
Protestoların çıkış noktası ekonomi olsa da, taleplerin hızla siyasal sisteme yöneldiği görülüyor. Tahran ise iç güvenlik önceliğini artırırken, dış gerilimde ABD’nin söylem ve yaptırım dozunu yükseltmesi, krizi çok katmanlı bir denklem haline getiriyor: sokaktaki öfke büyürken, nükleer müzakere başlığı yeniden açılıyor; aynı anda askeri tırmanma riski ve yeni ekonomik yaptırımlar gündemde kalıyor.
İran’daki bilanço ve gözaltı rakamları konusunda resmi makamlar şeffaf bir tablo sunmadığı için, sayıların bağımsız teyidi kısıtlı kalıyor; ancak farklı kaynakların işaret ettiği ortak nokta, protestoların hem kapsam hem de şiddet düzeyi bakımından son yılların en ağır iç krizlerinden birine dönüştüğü.
YSM HABER MERKEZİ